De crisis en de staat (wordt vervolgd)

Binnen enkele maanden is ons vertrouwde wereldbeeld van welvaart en groei totaal op zijn kop gezet. Rijkdom is verdampt, de economie krimpt. Vol ongeloof ondergaan we de veranderingen die zich razendsnel voltrekken. In Amerika treedt een charismatische president aan, even laten we ons optillen door een golf van hoop en optimisme, waarna we terugzinken in apathie en laaghollands cynisme.

Het debat wordt als vanouds weer door economen gevoerd, alsof zij de enigen zijn die verstand van zaken hebben en de wijsheid in pacht hebben. In dit debat wordt de overheid genoemd als kapitaalverschaffer en garantsteller voor het financiële systeem – taken die de overheid in een eerste reactie op de kredietcrisis op zich heeft genomen – en de overheid wordt ook weer een klassieke keynesiaanse rol toebedacht. Maar de overheid wordt door de economen toch in de eerste plaats als een geïntegreerd geheel gezien, waar geld naartoe stroomt (belastingen en premies) en waar geld wordt opgepot, herverdeeld en uitgegeven. Economen maken rekensommen over de macro-effecten van deze geldstromen, maar gaan voorbij aan het feit dat de overheid veel meer is dan alleen een black box van in- en uitgaande geldstromen. En onze politici, ach ze hebben geen weet. De politieke pendule slaat nu weer door naar links: de staat moet alle problemen oplossen. Het zijn Pavlov-reacties.

De overheid voert heel veel verschillende taken uit (teveel, en met te weinig focus) en doet dat op verschillende manieren. Het is de hoogste tijd dat politici zich daarin gaan verdiepen. Want de sleutel van vernieuwing ligt bij de overheid; het overwinnen van de crisis vergt de transformatie naar een nieuwe verhouding tussen staat en markt. Zoals Obama zei: "The question we ask today is not whether our government is too big or too small, but whether it works" (President Obama Vows Era of Responsibility, NY Times, 20/1/2009).

De overheid is op het eerste gezicht een onbestuurbaar gedrocht. En de chaos binnen ons openbaar bestuur wordt alleen maar groter. Zie wat er de afgelopen maanden allemaal is gepasseerd. Zonder democratische besluitvorming is het bankwezen (gedeeltelijk) genationaliseerd. De staatschuld explodeert en de kredietwaardigheid van de Nederlandse overheid verslechtert in een rap tempo.

Energieproductiebedrijven, 100% overheidsNV’s, dreigen te worden verkocht aan machtige buitenlandse energieconcerns. De regering staat erbij en kijkt ernaar. Machteloos, want Europa staat het toe. Blijft de levering van gas en electriciteit eigenlijk wel gegarandeerd in tijden van een internationale energiecrisis?

Ziekenhuizen en thuiszorginstellingen ondergaan de tucht van de markt en gaan (bijna) failliet; overal in het land worden op last van de inspectie operatieafdelingen gesloten. Hoe zit het eigenlijk met het recht op een goede gezondheidszorg?

Vijf politieregio's worden onder curatele van het Rijk gesteld, ze geven teveel geld uit. Betekent dat nu dat er in Nederland no-go area’s ontstaan waar de sterke arm het voortaan laat afweten? En terwijl de politie blut is bulken de provincies van het geld (althans, als ze geen klant waren van Landsbanki). Geld dat ze helemaal niet nodig hebben – en daar komen dadelijk nog de revenuen (eenmalige baten!) van de verkoop van de energiebedrijven bij. De minister van Financiën dreigt met afromen...

... Net als bij de woningcorporaties, die dat geld nu juist nodig hebben om te investeren in prachtwijken. Alhoewel inmiddels ook bekend is dat het stapelen van stenen maar heel beperkt effect heeft op de duurzame verhoging van de leefbaarheid van woonwijken, maar dat stenen stapelen levert wel werkgelegenheid in de bouw op en daar zitten we opeens om te springen. Nee, het is niet eenvoudig.

En dan hebben we ons ooit bejubelde onderwijs, ach dat onderwijs, daar is zoveel mis mee en daar moet zoveel anders, maar dat kost geld en dat is er niet – al 30 jaar bedraagt de 'kostenpost Onderwijs' 19% van de rijksbegroting, kennelijk is dat een politieke plafond – en discussiëren over de vernieuwing van het onderwijs is sinds Dijsselbloem politiek taboe.

Dan zijn er verder de vele beleidsdossiers – waarvan het papier al vergeelt -waar de overheid wat mee zou moeten, maar wat maar niet wil lukken omdat het bureaucratisch monster dit blokkeert: het ontwikkelen van een duurzame economie, een duurzame waterhuishouding en een duurzame energievoorziening en een daarbij passende ruimtelijke ordening en infrastructuur en een duurzaam milieubeheer. Maar ook: de Jeugdzorg, de wajongers, de klokkenluiders, enz. En dan dringt de staat ook nog eens – het volk wordt niets gevraagd - steeds dieper in ons priveleven door. Big Brother is Watching Us.

De overheid is alomtegenwoordig èn het is er een grote bende. Het openbaar bestuur verkeert in een existentiële crisis. Maar politici zien het niet (of ze willen het niet zien) en economen denken alleen maar in macro-rekenmodellen.

Het is evident dat de overheid op vele verschillende leefgebieden onmisbaar is, we kunnen en willen niet zonder. Stel je eens voor dat die slordige 250 miljard aan belastingen en premies effectief zouden worden aangewend, dat de staat doet wat ze moet doen, de goede dingen doet en die goede dingen ook nog eens goed doet. Zou dat niet een enorme stap in de goede richting zijn?

De eerste vraag is: wat moet de overheid doen en wat niet? De tweede vraag is: hoe moeten we de overheid organiseren, zodat ze effectief kan zijn?

De eerste vraag, daar zou het politieke debat over moeten gaan. De Nederlandse bevolking, van links tot rechts, heeft daar overigens vrijwel dezelfde ideeen over. De verschillen zitten eigenlijk alleen in de opvattingen over de verdeling van de welvaart (21minuten.nl).

De tweede vraag vergt enige kennis van publieke organisatiekunde. Daar kom ik binnenkort op terug.

25 januari 2009